Het is een theorie die al langer de ronde doet over politici van populistische partijen: zij zouden charismatisch zijn en zo grote groepen burgers aan zich weten te binden. Dit is een verhaal wat wordt verteld over ongeveer alle leiders van rechts-populistische partijen in Europa, meestal politici waarmee Fortuyn en Wilders niet vergeleken willen worden: Filip de Winter, Jean-Marie le Pen en Jörg Haider. Hoort Geert Wilders ook in dit rijtje van charismatische politici thuis?

Nietzeggend begrip
Het is de vraag of het wel mogelijk is deze vraag te beantwoorden. Het probleem van charisma is dat het een circulair begrip is: politici zijn niet charismatisch omdat ze over bepaalde kwaliteiten beschikken of een bepaalde hoeveelheid volgelingen hebben, maar vooral omdat ze charismatisch worden genoemd. Een politicus die charismatisch genoemd wordt, is het ook en een politicus die dit label niet krijgt opgeplakt, is het niet. Het mag duidelijk zijn dat de term dus weinig verklarende waarde heeft.

Welke politici krijgen dit etiket opgeplakt en welke niet? Ook hier blijkt hoe leeg het begrip charisma is. Het zijn vooral politici die veel kiezers op de been brengen die dit label krijgen en daarmee ‘charismatisch zijn’. Fortuyn had in deze optiek charisma, maar al zijn opvolgers bij de LPF hadden het niet, van Hillbrand Nawijn, Mat Herben tot Harry Wijnschenk. Ze kregen immers geen grote mensenmassa’s in beweging. Rita Verdonk had misschien op haar hoogtepunt nog charisma, maar dat was ook snel weer over. En Geert Wilders?

Charismatische Geert?
Geert Wilders weet veel mensen achter zich te verzamelen, maar is dat genoeg om dit label te krijgen? Het antwoord zou moeten zijn dat Wilders pas charismatisch genoemd kan worden als zijn eigen aanhang hem op deze manier beschrijft. En wat wil het geval: dat doen ze massaal niet. Waar Fortuyn van veel PVV-stemmers ook nu nog lofprijzingen krijgt, is de toonzetting rond Wilders een hele andere. Hij wordt wel bewonderd om zijn standpunten, helderheid en moed, maar verder kan hij als persoon zijn aanhangers nauwelijks bekoren.

Worden burgers die op rechts-populisten stemmen ‘verleid’ door een charismatisch leider? Misschien dat het bij Fortuyn nog het geval was, maar bij Wilders is dit zeker niet zo. Juist de populaire Wilders laat zien dat het burgers vaak vooral om de inhoud van het partijprogramma gaat en niet om de persoon die de lijst aanvoert. Die heeft slechts als taak de partij onder de aandacht te brengen. Dat doet Wilders kundig, maar het maakt hem nog niet charismatisch.

Verbeet suggereert dat er ‘meer medestanders’ moeten komen voor de parlementaire democratie. Is dit noodzakelijk? De geïnterviewden suggereren van niet. Zo meldt Paul Schnabel dat de belangstelling voor politiek alleen maar toe- in plaats van afneemt, en Liesbet van Zoonen stelt dat de democratie zo vanzelfsprekend is geworden dat je je niet meer kunt voorstellen dat deze er niet zou zijn.

Dagelijkser taalgebruik
Dus waar heeft Verbeet het over? De achterflap geeft de meeste duidelijkheid: ‘Gerdi Verbeet werd in 2006 Tweede Kamervoorzitter. Het was de periode waarin het parlement moest proberen een nieuw evenwicht te vinden na de opkomst, ondergang en nogmaals opkomst van nieuwe partijen. De omgangsvormen veranderden en het taalgebruik van de afgevaardigden werd dagelijkser (…)’. Een logische interpretatie is dat Verbeet de LPF en de PVV bedoelt.

Dit is dezelfde periode waarbij Verbeet spreekt over afnemend vertrouwen in de politiek en de noodzaak van het zoeken van medestanders. Daar is geen enkele aanwijzing voor, zo zeggen haar eigen respondenten. Verbeet ziet toch een probleem. Kennelijk is voor haar de opkomst van de PVV een teken dat de bevolking democratische principes niet meer hoog acht, vertrouwen kwijtraakt en hun politieke interesse afneemt.

Vergezochte insinuatie?
U vraagt zich misschien af: is dit niet een rare, vergezochte insinuatie? Ik denk dat niet. Dat wordt duidelijk als we kijken naar de kernzorg van Verbeet. Zij maakt zich vooral zorgen over de diplomademocratie waardoor vooral hoger opgeleiden de Tweede Kamer bevolken en lager opgeleiden steeds minder vaak de politiek ingaan. In een boek over ‘de periode waarin nieuwe partijen opkwamen’ is het vreemd de diplomademocratie zo expliciet te bekritiseren omdat het juist de PVV is die diezelfde diplomademocratie weerwerk biedt.

Het is juist de PVV die veel burgers naar de stembus heeft gelokt: veel PVV-stemmers stemden vroeger niet. De partij brengt een ander geluid dat makkelijk te begrijpen is, bijvoorbeeld – maar niet uitsluitend – voor lager opgeleiden. Ook heeft de PVV Kamerleden die voor meer diversiteit hebben gezorgd, zoals Eric Lucassen en Dion Graus. Juist de PVV biedt de diplomademocratie weerwerk en betrekt groepen uit alle lagen van de bevolking bij de politiek. Dat is wat Verbeet wil.

Negeer de PVV
Maar in plaats van de partij te prijzen om haar grote democratische bijdrage, negeert Verbeet de PVV. Ze richt zich op het gebrek aan interesse en vertrouwen onder burgers, maar het is juist de PVV die groepen burgers bij de politiek heeft betrokken. Burgers wilden een ander geluid in Den Haag, stemden anders en kregen ook iets anders. En als ze er weer vanaf willen hebben ze op 12 september daartoe alle kans.

Verbeet wil kennelijk burgers wel bij de politiek betrekken, maar alleen bij de traditionele partijen. Als die aanhang verliezen ten gunste van de PVV – en dat was de afgelopen jaren het geval – dan duidt dat op een systeemcrisis. De crisis is dat Kamerleden als Verbeet zo ingekapseld zijn geraakt in het politieke systeem dat ze niet meer zien dat het omgekeerde het geval is. Geen enkele partij heeft de afgelopen jaren zoveel gedaan om burgers bij de politiek te betrekken. Af en toe mogen we best wat aardigs over de PVV zeggen. Ook de Kamervoorzitter.

Mijn spontane ingeving was: dit zijn de landen waar burgers enthousiast zullen zijn over de Europese Unie. Burgers zien hier een opgaande economie, plukken de voordelen van Europa en krijgen allerlei subsidies omdat er in Oost-Europa ook daadwerkelijk nog veel te investeren valt. In Nederland zijn al deze factoren omgekeerd en zijn burgers dus minder blij met Brussel: er is geen duidelijke economische groei meer, er is gedoe rond Poolse immigranten en subsidies uit Europa hebben we niet nodig.

Ontevreden Tsjechen
Maar bij nader inzien is deze ingeving volledig fout. Tsjechen en Slowaken blijken ondanks de vele borden die hen aan Europese subsidies herinneren helemaal geen sterke Eurofielen. Zo zei begin 2009 42% van de Tsjechen dat het goed is dat hun land lid is van de EU. In Slowakije is dat juist veel hoger (66%) terwijl deze landen – zeker oppervlakkig gezien – toch sterk op elkaar lijken. In Nederland was dit 72%. Is er wel enig verband tussen de prestaties van Europa en de publieke opinie over de EU? We kunnen er ernstig aan twijfelen.

De verklaring is eenvoudig: Europa is voor burgers totaal onzichtbaar. De Europese Unie is er wel, en soms is deze ook tastbaar, bijvoorbeeld in de Euro en de open grenzen. Maar tegelijk is de EU geen geleefde realiteit. We weten niet wat Europa precies doet, welk beleid Europees is en of het goed is dat dit beleid door Europa wordt opgepakt. Zou het effectiever zijn allerlei Europees beleid op nationaal niveau vorm te geven? Burgers weten het niet en hun meningen over Europa zijn daarom nauwelijks meer dan oppervlakkige, eerste indrukken.

Ideaal verkiezingsthema
PVV-stemmers hebben geen enkel beeld bij Europa en ze wijken daarin ook nauwelijks af van andere burgers. Voor PVV-stemmers geldt hooguit dat zij meer dan andere burgers controle willen hebben over besluiten die in de politiek worden genomen. Politiek moet voor PVV-stemmers transparant en duidelijk zijn, anders worden zij wantrouwig. En dus is Europa een ideaal thema voor de PVV om ontevreden burgers mee te mobiliseren. Europa is immers vaag en ondoorgrondelijk en er hangt een zweem van bureaucratie en vriendjespolitiek omheen.

Dit is dus net als ‘islamisering’ een heel sterk thema waarmee burgers kunnen worden overtuigd om een signaal af te geven dat het ‘anders’ moet. Politiek betrokken burgers van andere partijen zullen zeggen dat dit een zinloze discussie is, want Nederland stapt niet uit de EU. Dat klopt, en PVV-stemmers weten dat ook. Het gaat ook niet om het opstappen van Nederland uit Brussel, maar om het geven van een krachtig signaal dat Europa kleiner en minder machtig moet worden. Dat signaal zal op den duur – net als bij islamisering – door andere partijen worden opgepikt.

Nu denk je misschien: als je een boek over de PVV-achterban schrijft, is het makkelijk in te schatten hoe het met Wilders zal aflopen. Maar dat is juist niet het geval. Mijn onderzoek laat zien dat de trouwe achterban van de PVV minimaal is. Deze burgers geloven alles wat Wilders zegt, denken dat de islam echt een bedreiging is en denken dat een terugkeer naar de gulden de economische problemen laat verdwijnen. En ga zo maar door.

Onvoorspelbare kiezers
En de rest van de PVV-achterban? De meerderheid van de PVV-kiezers is zeer losjes met de partij verbonden op basis van basale thema’s die structureel problematisch voor hen zijn: de multiculturele samenleving, normen en waarden, ellende in de publieke sector en weinig transparante politiek. Dit zijn allemaal thema’s waar het bij de Catshuis-onderhandelingen niet om ging. Bovendien twijfelen deze aanhangers structureel of ze Wilders moeten steunen. Dat is niet iets van deze week, dat was altijd al zo. En dus hebben we nauwelijks een beeld wat deze burgers vinden van het compromis wat in de maak was, en de weigering van Wilders ermee in te stemmen.

De beste inschatting is dat PVV-aanhangers op gewone burgers lijken. Vrijwel alle burgers hebben een goede politieke intuïtie. Dat is niet hetzelfde als gedetailleerde politieke kennis: burgers weten wat ze globaal van de politiek kunnen verwachten, maar ze kennen nauwelijks specifieke politieke voorstellen.

Politieke intuïtie
De politieke intuïtie van burgers is in dit geval vrij simpel. Iedereen weet dat de kans groot is dat het ontslagrecht wordt aangepakt, de WW verkort, de AOW versoberd, de zorg duurder en de hypotheekrenteaftrek beperkt. De overheid kan het allemaal niet meer betalen, dus burgers moeten zelf in de buidel tasten. Veel partijen staan de bovenstaande maatregelen voor en door de compromiscultuur weet iedereen dat al deze maatregelen dus vroeg of laat werkelijkheid worden. PVV of niet.

Is het dus belangrijk voor PVV-aanhangers dat Wilders de coalitie heeft opgeblazen? Geen idee, want we weten niet wat PVV-aanhangers van al deze maatregelen denken. Daarnaast is voor iedereen duidelijk dat Wilders deze maatregelen vooral heeft vertraagd maar niet tegengehouden. Dat sluit aan bij het algemenere negatieve oordeel van PVV-aanhangers over de politiek op zich, namelijk dat burgers onvoldoende controle hebben over politieke besluiten. Dat kan een reden zijn om bij de PVV te blijven, ook als men het afbreken van de onderhandelingen eigenlijk een superslechte actie vond.

In zijn boek gaat Kalma de discussie aan met Dick Houtman die met zijn collega’s onderzoek deed naar de rechts-stemmende arbeidersklasse. Dat onderzoek laat zien dat culturele thema’s belangrijker zijn geworden dan sociaaleconomische thema’s als reden om op een partij te stemmen. Het lijkt tegenintuïtief als lage inkomensgroepen op rechtse partijen stemmen, maar dat is het volgens Houtman c.s. niet: op culturele thema’s denken deze burgers juist wel rechts, en deze zijn nu het belangrijkst.

Culturele zorgen?
Kalma onderschrijft dat culturele vraagstukken belangrijker zijn geworden, maar denkt dat dit komt omdat er een enorme depolitisering van sociaaleconomische vraagstukken heeft plaatsgevonden. Partijen zijn het eens over sociaaleconomisch beleid en dan blijven er alleen culturele thema’s over. Wie heeft er gelijk?

In interviews noemen PVV-stemmers uiteenlopende thema’s. Globaal zijn deze in drie groepen te verdelen: de politiek, de maatschappij en de multiculturele samenleving. Bij de politiek klagen PVV-stemmers hoe de huidige Tweede Kamer en volksvertegenwoordigers functioneren. Op het punt van maatschappelijke vraagstukken bekritiseren PVV-stemmers dat burgers niet meer hun verantwoordelijkheid nemen voor zichzelf en voor anderen. Hun klachten over de multiculturele samenleving wekken nauwelijks verbazing.

Geen economische component
Deze standpunten zijn allemaal cultureel en hebben geen enkele economische component. Als Kalma zegt dat deze laatste zin niet klopt, heeft hij in theorie gelijk: als je bijvoorbeeld in een oude wijk woont en ‘last hebt van buitenlanders’ heeft dat ook op allerlei manieren met inkomens te maken: met die van jezelf en die van je buren. Maar dat is niet hoe burgers die op de PVV stemmen dit zelf ervaren. Die zien overlast vooral als een uiting van cultuur: van gebrekkige integratie, slechte opvoeding of het ontbreken van normen en waarden.

De PVV is natuurlijk helemaal geen rechtse partij op sociaaleconomisch gebied. Op dit terrein is de partij simpelweg gematigd. Sociaaleconomisch probeert de PVV kiezers vooral niet af te stoten. Culturele thema’s vormen de basis van haar aantrekkingskracht. De arbeidersklasse die op de PVV stemt weet dat sociaaleconomisch beleid door Haagse compromissen – met of zonder de PVV – altijd een mix van links en rechts zal zijn, en dus kunnen ze rustig op basis van culturele thema’s hun stem uitbrengen.

De PvdA kan niet gered worden door meer aandacht te schenken aan inkomenspolitiek. Voor veel burgers zijn culturele conflicten belangrijker, en vanuit het blikveld van PVV-stemmers hebben die conflicten ook geen sociaaleconomische achtergrond. Of we dat nu terecht vinden of niet.

De trein vervolgde de reis naar station Gouda. Als je uit het raam kijkt, zie je achter de afrastering de wijk Oosterwei liggen. In die wijk is al jarenlange overlast van onder andere Marokkaanse jongeren. Is het vreemd dat inwoners uit die wijk PVV stemmen? Vermoedelijk wonen in Oosterwei de allochtonen waarvan autochtone PVV-stemmers zeggen: ‘ook allochtonen stemmen steeds vaker PVV omdat juist zij lijden onder de slechte buitenlanders’. Maar de kritisch kijkende mevrouw woont in een beter deel van Gouda. Haar impliciete kritiek lijkt op de kritiek die PVV-stemmers aan de lopende band krijgen.

Ervaringen en perspectieven
Bij elke uitspraak over de PVV is de vraag wie er aan het woord is en op basis van welke ervaringen die persoon over de PVV spreekt. Als je in Oosterwei woont, waar al jarenlang niet of nauwelijks iets aan overlast van Marokkanen wordt gedaan, is het moeilijk te blijven geloven in de multiculturele samenleving en de succesvolle integratie van buitenlanders. Natuurlijk is het wel mogelijk hoop te houden, en sommigen lukt dat ook, maar dat is een zware opgave als je elke dag dezelfde problemen aan je voorbij ziet trekken en niemand lijkt er iets aan te doen.

Volgens PVV-stemmers is het makkelijk om in een goede wijk te wonen en je neus op te halen voor burgers die PVV stemmen. In een betere wijk is de kans op overlast van allochtonen veel kleiner en dus is de kans groot dat je niet kunt begrijpen dat burgers PVV stemmen. Vanuit je koophuis is het makkelijk de multiculturele samenleving te bewieroken en PVV-stemmers uit Oosterwei neer te zetten als intolerante racisten, want voor jou zijn vernieling, criminaliteit en geweld theoretische problemen uit de buurtkrant. Je inleven in de bewoners van bijvoorbeeld Oosterwei is mogelijk, maar het gaat niet vanzelf.

Omgaan met de PVV
Onlangs twitterde de Noord-Hollandse fractievoorzitter van GroenLinks Titia van Leeuwen dat ze op een GroenLinks-dag een sessie hield over ‘omgaan met de PVV’. Helaas antwoordde ze niet op mijn vraag wat dit inhield. Het is onduidelijk wat dit zou moeten zijn, om de eenvoudige reden dat dan ook cursussen ‘omgaan met de PvdA’ nodig zijn, naast sessies over andere partijen. De les omgaan met mensen die anders stemmen dan jijzelf is namelijk steeds weer hetzelfde.

Burgers moeten leren zich in te leven in de wereld van anderen. Dus: wat zijn de ervaringen die burgers hebben, welke problemen observeren ze en van welke problemen hebben ze juist geen last? Zouden die burgers in staat zijn die problemen zelf op te lossen, kunnen ze dat, of hebben ze daar de overheid bij nodig? Wat doet de overheid daaraan en is dat voor burgers zichtbaar? PVV-stemmers stellen steeds weer dat zij zich wel kunnen voorstellen dat burgers in betere buurten en andere delen van Nederland geen PVV stemmen, want daar spelen allerlei problemen niet.

Tegelijk zeggen deze PVV-stemmers dat niet-stemmers op Wilders wel weinig inlevingsvermogen lijken te hebben als het gaat om de leefwereld van PVV-aanhangers. Zouden ze daar niet een punt kunnen hebben?

Verwoordt Wilders bij dit thema het gevoel van zijn achterban? ÉénVandaag peilde wat PVV-stemmers ervan vinden dat Wilders weer aan de Catshuis-onderhandelingen deelneemt. 60% van zijn kiezers vindt dat de PVV daar concessies mag doen. Velen vinden dat de PVV vooral geen concessies mag doen bij het korten op ontwikkelingshulp. De PVV lijkt haar achterban goed aan te voelen. Of niet?

Ontbrekend thema
Na twee jaar interviews met PVV-stemmers komen nog steeds klachten naar boven over de multiculturele samenleving, over de politiek, over de publieke sector en over linkse partijen. Maar waar klagen PVV-stemmers in al die interviews nooit over? Ontwikkelingshulp. Waar immigratie van Polen ook al geen populaire klacht was, komt hulp in spontane interviews met PVV-stemmers helemaal niet voor. Waarom willen PVV-stemmers volgens enquêtes hier toch in snijden? De verklaring is eenvoudig.

PVV-stemmers zijn kritisch over het naar het buitenland zenden van geld. Zo bekritiseren zij de export van uitkeringen en kinderbijslag, met name naar landen als Turkije en Marokko. PVV-stemmers zien hier het nut niet van in en denken dat dit geld beter in Nederland besteed kan worden. Deze zorgen zijn makkelijk te herleiden tot andere standpunten die PVV-stemmers koesteren: zij zijn kritisch over de multiculturele samenleving en denken dikwijls dat buitenlanders worden voorgetrokken boven Nederlanders. Export van uitkeringen is daar volgens hen een goed voorbeeld van.

Kinderbijslag naar Marokko
Het is dus niet vreemd dat PVV-stemmers het onwenselijk vinden dat er geld naar het buitenland wordt gestuurd naar groepen burgers die bij PVV-ers slecht bekend staan. Maar dat geldt niet voor ontwikkelingshulp, want dat thema speelt zich geheel buiten hun gezichtsveld af. Het is niet omdat PVV-stemmers niets ophebben met de derde wereld of omdat ze niet geloven dat hulp werkt, maar simpelweg omdat ze hulp associëren met dat andere geld wat naar het buitenland gaat: kinderbijslag naar Marokko.

Zie hier het effect van de PVV op het Nederlandse beleid. Geert Wilders wil van ontwikkelingshulp af, en zijn achterban stemt daar gemakkelijk mee in. Daar zit niets achter, maar snijden in hulp klinkt voor PVV-stemmers wel heel logisch. Door enquêtes ontstaat het beeld dat de PVV zijn achterban goed bedient, terwijl de achterban zich vooral druk maakt over iets anders. Over hulp zijn PVV-stemmers vrijwel blanco.

In al het geweld rond de Catshuis-onderhandelingen kan het nieuws over het Wibautcollege je gemakkelijk ontgaan. Dat geldt niet alleen voor dit specifieke protest, maar ook voor het grotere probleem waar het Wibautcollege mee kampt: dat de school onderdeel is van Scholengroep Amarantis, een fusie van scholengemeenschappen uit 2007, die al sinds 2009 in de financiële moeilijkheden verkeert. Er moet in april een oplossing zijn, anders moeten zestig scholen in de regio Amsterdam, Almere, Utrecht en Amersfoort dicht.

Diplomademocratie
Waarom praat iedereen over het Catshuis en niet over het Wibautcollege? Het is een typisch uitvloeisel van wat Mark Bovens de ‘diplomademocratie’ noemt. In Nederland is politiek voor hoger opgeleiden, die partijprogramma’s bepalen, op kandidatenlijsten staan, het publieke debat voeden met opiniestukken en twitteren. Op woensdag 28 maart werd heel duidelijk hoezeer de agenda van deze hoger opgeleiden verschilt van die van veel anderen in Nederland: hoger opgeleiden kijken naar het Catshuis, MBO-scholieren hopen op les.

Maakt het eigenlijk wat uit of er nieuwe verkiezingen komen? Of het kabinet nu valt of niet, de vragen zijn hetzelfde: hoe zal de toekomst van de PVV eruit zien en kan de PVV haar kiezers wel bedienen? Welke hervormingen mogen we de komende jaren verwachten en wie zal ze steunen? Wat lossen ze op? Welke coalities zijn er na de volgende verkiezingen mogelijk? Krijgen we alsnog Paars-plus?

Zouden de protesterende scholieren in Amsterdam zich hier ook druk over maken?

Een enkele motie
Toch is het Catshuis ook voor deze scholieren informatief. De chaos bij Amarantis is ongekend, maar krijgt relatief weinig aandacht. Een PvdA-Kamerlid komt met een motie, maar dat is het dan ook wel. De belangen van 30.000 leerlingen staan op het spel, waarvan het grootste deel een opleiding volgt op laag of middelbaar niveau. Deze leerlingen leren deze week dat Den Haag niets voor hen doet. Dat is precies het gevoel wat tot anderhalf miljoen PVV-stemmers heeft geleid.

Het is logisch dat de politiek nu spreekt over de economie en ingrepen in de AOW, WW en zorg. Maar als de politiek draagvlak wil verwerven voor pijnlijke maatregelen, moet de politiek een breder verhaal hebben, en naast grote ingrepen oog hebben voor zorgen waar burgers dagelijks tegenaan lopen. Als leerlingen er niet vanuit kunnen gaan dat ze in mei nog naar school kunnen, hoeven we niet eens te beginnen over het vertrouwen van burgers in de politiek. Dat vertrouwen slaat gewoon weg, om hele andere redenen dan het Catshuis. Maar zien al die hoger opgeleiden dat? Zij komen nooit op een MBO.

Vermoedelijk zullen veel leerlingen van het Wibautcollege geen PVV stemmen, en dat lijkt slim, want ook de PVV bekommert zich niet om hun probleem. Maar er zijn nog steeds duizenden burgers die via de media wel van de Amarantis-crisis hebben gehoord en zich afvragen waarom de politiek niets doet en deed. Voor die burgers resteren bij alle verkiezingen twee opties: thuis blijven, of kiezen voor de partij die niets aan deze problemen doet, maar waar veel hoog opgeleiden wèl een schurfthekel aan hebben.

Tegenstanders van de PVV kunnen in de resultaten van EenVandaag hun mening bevestigd zien. De PVV-achterban is steeds meer verdeeld, veel PVV-kiezers beginnen nu eindelijk te begrijpen dat Wilders verkeerd bezig is en PVV-kiezers zullen zich afwenden van de PVV als het geen democratische partij wordt. Dit zijn drie misvattingen op een rij.

Drie misvattingen
1. De PVV mobiliseert burgers op zeer verschillende gronden. Er zijn homo’s die op de PVV stemmen die bang zijn door allochtonen in elkaar te worden geslagen, en er zijn conservatieve christenen die de SGP te fanatiek vinden en daarom de PVV prefereren. Duidelijk is dat deze groepen weinig belangen met elkaar gemeen hebben en dat de PVV dus altijd op eieren loopt om geen kiezers van zich te vervreemden. Dit kunnen we bijvoorbeeld zien als de PVV over abortus moet spreken, waar de achterban hopeloos over verdeeld is. Dit geldt voor heel veel thema’s en is niet iets van de laatste week.

2. PVV-kiezers zijn kritisch over de politiek en dus ook over de PVV. Er is nooit een tijd geweest dat PVV-kiezers geen kritiek op de PVV hadden. Als nu in de EenVandaag-peiling de helft van de respondenten het onterecht vindt dat groepen mensen door de PVV worden weggezet, dan is dat oud nieuws. De achterban van de PVV wil een boodschap afgeven over buitenlanders, maar steunt extremere voorstellen van Geert Wilders in de meeste gevallen niet. Zij hopen vooral dat er meer openheid komt rond problemen met buitenlanders. Ook hier niets nieuws.

3. PVV-kiezers zijn moderne burgers die zich niet dagelijks met politiek bezighouden. Sommigen zullen PVV-stemmers om die reden dom vinden, maar het is reëler te stellen dat zij in dit opzicht vooral lijken op niet-PVV-stemmers, die ook niet dagelijks al het politieke nieuws bijhouden. Moderne burgers volgen politiek via de televisie en via internet, ze stemmen en ze praten er weleens over. En daar stopt hun activiteit. PVV-stemmers zijn niet van plan van de partij lid te worden als dat zou kunnen, net zoals de meeste PvdA-stemmers geen lid van de PvdA worden.

Toekomst voor Hero
Waarom zeggen PVV-stemmers dan wel dat de partij democratisch moet worden? De reden is simpel: ‘democratie’ klinkt beter dan ‘geen democratie’, en dus hebben veel PVV-stemmers een voorkeur voor het eerste. Niet zo lang geleden was er een vereniging voor PVV-stemmers die de PVV zou gaan stimuleren democratisch te worden. De vereniging bestond maar kort omdat zich nauwelijks leden aanmelden. Heeft het zin voor Hero Brinkman een nieuwe ‘democratische PVV’ op te richten? Als ik hem was, zou ik mezelf de moeite besparen.

“Het kopdoekjesverbod en dat elke moslim niet goed is, dat is natuurlijk ook onzin. Bij alle geloven zitten er slechte mensen, dus in hun geloof ook. Ik ben er wel tegen dat ze zo en masse alles krijgen, zonder daar iets voor te hoeven afleggen, dat ze maar kunnen doen en laten wat ze willen. (…) Ze worden overal ontzien: in hun gebruiken, in hun cultuur, en als je het over eerwraak hebt, dat wordt gewoon geaccepteerd. En op sommige scholen mag Sinterklaas niet meer gevierd worden omdat de moslims daar aanstoot aan nemen. Of dat er geen kruis meer mag hangen. Het zijn kleine dingen, ze bewijzen dat ze op hun manier zo fanatiek zijn. Ik zal een voorbeeld geven. Het was de vorige week op tv, er was een jonge knul, dat was een moslim, die wou sterven voor zijn geloof, dus hij wou zichzelf opofferen, en waarom? Dan kreeg hij tachtig vrouwen in de hemel. Toen zei hij ook nog, dat als hij wat gedaan had voor het geloof dat heel goed was… dan kreeg hij het dubbele. Arme man, ze worden echt gehersenspoeld.” (Interview 6)

Twijfel over moslims
De PVV-stemmer hierboven weet het eigenlijk ook niet precies. Zijn moslims nou slecht? Ze zijn heel fanatiek en lijken zaken op te leggen aan Nederlanders, bijvoorbeeld dat Sinterklaas niet meer gevierd mag worden. Of zijn moslims niet slecht maar zielig, omdat ze door imams worden gehersenspoeld? En wat kunnen we eraan doen? Heeft het zin om op de PVV te stemmen? De PVV is ertegen dat moslims zomaar allerlei dingen krijgen en worden ontzien, dus dat is mooi, maar er komt meteen ook een kopvoddentax bij. En dat zien veel PVV-stemmers juist helemaal niet zitten.

Het belangrijkste kenmerk van PVV-stemmers is niet dat ze sterke standpunten hebben over bijvoorbeeld de islam, maar juist dat ze sterk twijfelen over wat ze nu van een onderwerp als de islam moeten denken. Het gaat bij andere thema’s niet echt anders. Wat moet er nu precies gebeuren in de zorg en in hoeverre zorgt de PVV daar daadwerkelijk voor? En wat is een goede manier om samen te werken in de EU en in hoeverre stimuleert de PVV die samenwerking? Er zijn steeds voors en tegens, en de PVV zegt systematisch dingen waar haar achterban het deels mee eens is, en deels mee oneens.

De partijelite
Hoe anders is dat bij de partijelite van de PVV. Jan Jaap de Ruiter laat in zijn boek ‘De ideologie van de PVV’ overtuigend zien dat Martin Bosma een onhoudbare vorm van zwart-wit denken hanteert over multiculturaliteit, christendom, islam, joden en de linkse partijen. De Ruiter schreef dit boek omdat hij zich zorgen maakt over de uitsluiting van bevolkingsgroepen. Dat is een relevante zorg als we kijken naar de uitlatingen van Martin Bosma, maar is het ook een relevante zorg als we kijken naar de grote PVV-aanhang?

We kunnen PVV-stemmers vinden die de islam haten en die van Nederland een monoculturele staat willen maken. Dit is een groep die we veel horen, maar de meeste PVV-stemmers zijn juist tegen de uitsluiting van bevolkingsgroepen. Zij voelen zich slechts door de omstandigheden gedwongen dat ideaal minder prioriteit te geven. Veel PVV-stemmers hopen vooral dat Wilders’ voorstellen in gematigder vorm door anderen worden overgenomen. Het is hen een gruwel als Wilders’ woorden letterlijk worden uitgevoerd, juist omdat die zo zwart-wit zijn.

Veel PVV-stemmers zijn zwevende, twijfelende stemmers. En daarin wijken ze – net als hun bij hun ideeën over transparantie – nauwelijks af van de kiezers van andere partijen.