Als er geen ledenstructuur bestaat, de financiën niet openbaar zijn, er aanwijzingen zijn voor buitenlandse sponsoren en er weinig interviews worden gegeven, is het moeilijk een goed beeld te krijgen van hoe alles binnen de PVV reilt en zeilt. Sommige Kamerleden zijn wel uit de PVV gestapt, maar hun verhalen zijn deels onbetrouwbaar omdat zij ook persoonlijke redenen hebben om de PVV negatief te portretteren.

Een gesloten partij als de PVV vraagt om serieuze journalistieke en wetenschappelijke aandacht. Gelukkig wordt er soms een poging gedaan de vele vragen te beantwoorden. De nieuwste poging komt van politiek historicus Koen Vossen. Zijn boek ‘Rondom Wilders: Portret van de PVV’ verscheen vorige week. Het boek geeft een beeld van allerlei feiten over de PVV: ontstaansgeschiedenis, ideologie, politici, organisatie en achterban. Dit rijk gedocumenteerde boek is het meest volledige PVV-boek tot dusver.

Afgewogen beeld
Het unieke aan het boek van Vossen is niet alleen de volledigheid, maar ook de zorgvuldigheid waarmee hij de PVV probeert te benaderen. Zo maakt hij onderscheid tussen feiten en meningen, en nuanceert hij uitspraken van allerlei personen op basis van hun geschiedenis met Wilders. Hij neemt uitspraken van dissidente PVV-ers met een korrel zout, en vergelijkt zoveel mogelijk materiaal met elkaar. Zo ontstaat een genuanceerd beeld. Maar geeft het ook een beter beeld?

Nauwelijks. Vossen sprak wel met verschillende personen die bij de PVV actief waren, maar dat levert weinig nieuwe inzichten op. Vossen baseert zich vooral op informatie die al publiekelijk beschikbaar was. Dat is juist een gemis op de punten waar de meeste vragen over bestaan: over de organisatie van de partij, de financiering en het functioneren van de verschillende fracties. Op al deze punten wordt de ingevoerde lezer niets wijzer.

Mythevorming
De onduidelijke structuur en financiering van de PVV zijn vaak aanleiding tot wilde speculaties. Waarom zijn die speculaties er eigenlijk? We zouden op basis van bestaande informatie ook kunnen concluderen dat de PVV gewoon een amateuristische club is zonder geld. Er zijn veel aanwijzingen in die richting, maar voor critici is dit geen aantrekkelijk antwoord. Als dit beeld klopt, zou er immers niets ‘mis zijn’ met de PVV. En dus blijven alle speculaties bestaan.

Is het echt onmogelijk om meer betrokkenen bij de PVV te spreken te krijgen? Zijn er werkelijk niet meer loslippige personen dan het tiental waarmee Vossen een interview deed? Is het onmogelijk in de provincies, Brussel, Almere en Den Haag te kijken naar wat de fracties echt doen? En is het onmogelijk onderzoek te doen naar hoeveel donaties soortgelijke partijen ontvangen, om zo een beeld te krijgen van wat de PVV globaal ontvangt?

Het antwoord is steeds: dat kan heel goed, maar dan moeten journalisten en wetenschappers daar wel energie in willen steken. Anders krijg je goed geïnformeerde boeken zoals ‘Rondom Wilders’, die bestaande kennis nogmaals herhalen maar geen nieuwe informatie opleveren.

In het Marokkanendebat mist alle nuance. Wilders gaat vol op het orgel en veel opiniemakers zitten in de gordijnen. De ene na de andere vergelijking met de Tweede Wereldoorlog vliegt om je oren, en daarop reageren de fans van Wilders dan weer met verwijten aan al hun tegenstanders. Het probleem is niet dat er problemen met Marokkanen zijn, of dat Wilders hard uit de hoek komt, maar dat veel opiniemakers niet genuanceerd lijken te denken over deze kwestie. PVV-stemmers kunnen dat wel.

PVV-stemmers
De tientallen PVV-stemmers die ik en mijn studenten voor mijn onderzoek spraken, waren helemaal niet ongenuanceerd en hard, ze konden juist prima de balans vinden tussen Wilders en zijn tegenstanders. Er was slechts een kleine groep aanhangers die alles wat Wilders beweert volmondig beaamt en die we nu op de fora over Wilders’ opiniestuk terug horen. De meerderheid is gematigd en uit zich nauwelijks publiekelijk over Marokkanen.

Deze gematigde aanhangers laten zien hoe je ook over ‘het Marokkanenprobleem’ kunt denken. Voor hen is de aantrekkingskracht van Wilders zijn realisme. Problemen met groepen Marokkanen bestaan echt. Is daar discussie over? Het lijkt er niet op. Zo kunnen we ons uitspraken van PvdA-leider Diederik Samsom herinneren over een Marokkaans ‘monopolie’ op overlast. Dit feit wordt in de zijlijn van het debat vaak wel genoemd, maar het verdwijnt tussen alle andere uitspraken over Wilders.

Oneens en eens tegelijk
Zijn PVV-stemmers het zonder meer eens met alles wat Wilders zegt? Nee, zij willen burgers beoordelen op hun gedrag. Iedereen heeft dezelfde rechten en plichten. Marokkanen – die voor PVV-stemmers meestal onder de bredere noemer ‘buitenlanders’ vallen – behoren geen bijzondere behandeling te krijgen en geen voordelen te genieten, en moeten zich aan de normen, waarden, wetten en regels houden als ieder ander. En wat blijkt? PVV-stemmers denken dat te veel Marokkanen dat niet doen.

Zeggen PVV-stemmers dat alle Marokkanen of ‘buitenlanders’ niet deugen? Nee, en ze zeggen ook niet dat de islam de onderliggende oorzaak is. Dat laatste is het argument van een enkele fanatieke Wilders-fan. De meeste PVV-ers vinden de islam geen belangrijk thema en praten liever over concrete overlast. Daar gaat de Marokkanen-kwestie over. Zijn PVV-stemmers bang gemaakt voor ‘buitenlanders’? Dat element speelt ongetwijfeld mee, maar PVV-stemmers zouden Wilders niet steunen als zijn uitspraken niet aansloten bij hun eigen ervaringen.

Nuance
Steunen PVV-stemmers de oplossingen van Wilders? Ook al niet, maar ze willen wel dat er aandacht komt voor problemen die daadwerkelijk bestaan. Ze willen niet dat die problemen naar de marge van het debat worden gedrukt. Dit is precies waarom Wilders’ betoog hen wel raakt: andere politici doen niets aan – al dan niet Marokkaanse – criminaliteit. Of dat verwijt aan andere partijen terecht is, is niet duidelijk. Maar PVV-stemmers horen andere politici er in ieder geval nooit over. Behalve Wilders lijkt niemand echt kwaad.

De oplossing van het ‘Marokkanenprobleem’ is: doe gematigde PVV-aanhangers na. Erken dat er problemen zijn en benoem die. Erken dat mensen een reden hebben om boos te zijn. Heb de intentie iedereen gelijk te behandelen. Vraag aandacht voor problemen, zonder te doen alsof alle Marokkanen crimineel zijn. Maak van dat laatste geen excuus om niets te hoeven doen omdat de problemen zo moeilijk zijn. Het is namelijk ook heel moeilijk om dagelijks met problemen in aanraking te komen en te blijven geloven dat het allemaal wel meevalt.

Helder sprak over recidieven. Er is onderzoek wat laat zien dat criminelen die een taakstraf krijgen minder vaak recidiveren dan criminelen met een gevangenisstraf. Uit het filmpje kun je opmaken dat criminelen worden vergeleken die dezelfde delicten hebben gepleegd. Volgens Helder kun je deze groepen niet met elkaar vergelijken. Zij wordt o.a. aangevallen door SP-er Sharon Gesthuizen. Zij vindt dat Helder met ‘een kolderredenering’ komt.

Nadenken bij NRC
Aan de antwoorden van studenten kun je zien of ze überhaupt nadenken als ze een vraag krijgen voorgelegd. De tegenstanders van Helder zeggen dat de PVV sowieso geen gelijk kan hebben en Helder dus ook niet. De medestanders van Helder zeggen hetzelfde als wat NRC dit weekend meldde: er is ongetwijfeld ook ander onderzoek gedaan dan waaraan wordt gerefereerd. Dit onderzoek komt misschien tot andere conclusies en dan heeft Helder dus wellicht toch gelijk.

Beide antwoorden zijn slecht omdat ze geen teken geven van enige eigen argumentatie. Het argument dat PVV-ers altijd ongelijk hebben verhult dat nauwelijks, maar het geldt ook voor het argument dat er andere meningen of onderzoeken zijn. Dit is immers Wikipedia-wijsheid, waarbij men google’t en zegt: bron A (een nieuwe bron) zegt hetzelfde als bron B (Lilian Helder) en dus heeft Lilian Helder gelijk. Het herhalen van de argumenten van de ander – zoals ook NRC dat doet – maakt het antwoord niets beter. De vraag blijft: kloppen de argumenten?

Status
NRC-redacteur Pim van den Dool denkt geen seconde na tijdens het typen van het bericht dat Lilian Helder toch gelijk heeft. Hij vertelt alleen dat er mensen zijn die een argument aan de discussie hebben toegevoegd en dat dit in het voordeel is van Helder. Alleen op basis van de status van de auteurs – die een wetenschappelijk artikel hebben geschreven – zou de discussie beslecht zijn. Slechter discussiëren kan niet, want argumenten en niet status zouden de doorslag moeten geven. Staat nu vast dat Helder ‘verstand van statistiek’ heeft?

We hoeven hiervoor slechts kennis uit een begincursus onderzoeksmethoden te gebruiken in combinatie met logisch nadenken. Op basis van het filmpje kun je sowieso niets zeggen over het onderzoek. We weten niet of de criminelen met een taakstraf vergelijkbaar zijn met criminelen met een gevangenisstraf. Misschien stond dat in het aangehaalde onderzoek, maar in het filmpje horen we er niets over.

Basale logica
De vraag bij experimenteel onderzoek is altijd of de experimentele groepen vergeleken kunnen worden. In dit geval: criminelen met een taakstraf en een gevangenisstraf. Dit is methodologisch een lastig vraagstuk want je kunt nooit 100% garanderen dat de groepen helemaal vergelijkbaar zijn. Er zijn mensen die om die reden experimenteel onderzoek weinig waard vinden, zeker in de sociale wetenschap. Je weet het nooit zeker. En dus is er ruimte voor Helder’s argumentatie.

Toch kunnen we twijfelen aan Helder’s kennis. In hetzelfde filmpje komt Sharon Gesthuizen met een ander voorbeeld (vanaf 3.10). Stel dat in een ziekenhuis 50% van de patiënten sterft na een openhartoperatie. Stel dat dat in een ander ziekenhuis 3% is. Kunnen we dan iets zeggen over de kwaliteit van die ziekenhuizen? Gesthuizen zegt dat Helder die vergelijking vast ook niet wil maken. Helder noemt Gesthuizen’s suggestie belachelijk.

Vergelijken blijft lastig
Maar Gesthuizen heeft gelijk: het gaat om precies hetzelfde vraagstuk. Zijn patiënten die massaal sterven in ziekenhuis A vergelijkbaar met de patiënten die nauwelijks sterven in ziekenhuis B? Logisch nadenken leidt tot de conclusie dat dit niet aan het ziekenhuis hoeft te liggen. Het kan ook dat de groep patiënten in ziekenhuis A er veel ernstiger aan toe is dan in ziekenhuis B. Dan kan ziekenhuis A zijn werk beter gedaan hebben dan ziekenhuis B al ligt de sterfte in ziekenhuis A hoger.

Gesthuizen is consistent: ze denkt helemaal kritisch niet na bij onderzoeksresultaten en gaat er in beide gevallen vanuit dat de vergelijking gemaakt kan worden. Dat is echter twijfelachtig. Helder zegt dat de vergelijking bij recidieven van criminelen met een taakstraf en een gevangenisstraf niet mogelijk is, maar bij ziekenhuizen wel. Het eerste klopt mogelijk wel, het tweede niet. Volgens de NRC-redacteur heeft Helder er toch verstand van.

Samenvattend: Helder’s kennis over onderzoeksmethoden is onduidelijk, Sharon Gesthuizen snapt er niets van en de NRC-journalist moet nog maar eens bewijzen dat hij zelf kan nadenken. In september begint mijn cursus onderzoeksmethoden weer. Toch maar eens aanschuiven?

De gemeente Bunschoten is een mooi voorbeeld van hoe de lokale PVV eruit had kunnen zien. In de jaren negentig bestond daar de partij Betaalbaar Bunschoten, maar deze ging aan interne ruzies ten onder. Een van deze politici, Peter Frans Koops, richtte een nieuwe partij op: de Spakenburgse Vrijheidspartij (SVP). De partij kreeg de laatste verkiezingen een zetel in de Bunschotense gemeenteraad.

PVV Bunschoten
Koops schrijft in zijn boek Van Slippendrager tot Lokale Wilders uitgebreid over zijn standpunten, die voor een aanzienlijk deel bij de PVV aansluiten. Graag had hij in plaats van de SVP de Bunschotense PVV opgericht. Hij had contact met de PVV in Den Haag, maar er kwam nooit een gesprek. De PVV bleek in 2010 niet van plan in Bunschoten mee te doen aan de verkiezingen. En dus kon er ook geen Bunschotense afdeling ontstaan. Koops was teleurgesteld en begon een eigen partij. In 2014 komt er zeker weer geen PVV in Bunschoten.

Het voorbeeld van de SVP laat niet alleen zien dat burgers zich niet zomaar laten ontmoedigen, maar vooral ook hoe weinig gevoel de PVV heeft voor haar sympathisanten. Iedere partij zou blij zijn met actieve burgers als Koops en zou ze meteen omarmen. Maar bij de PVV gebeurt het omgekeerde: de PVV kwam haar toezegging voor een gesprek niet eens na, en laat lokale klonen van de PVV ontstaan, omdat ze zich er niet aan durft te verbinden. Opvallend is dat Wilders vervolgens in de media kritisch is over partijen ‘die willen meeliften op het succes van de PVV’.

Waarom eigenlijk?
Het verhaal van Koops laat zien dat de PVV door haar desinteresse in de mensen in het land haar eigen klonen creëert. Hoe is dit mogelijk? De verklaring ligt bij de mensen die lokale afdelingen zouden moeten opzetten zoals Koops. Afgelopen jaar was Koops bij een debat met arabist Jan Jaap de Ruiter en deed daar allerlei uitspraken over de islam die weliswaar aansluiten bij de PVV, maar er geen doublure van zijn. Zo wil Koops de Koran niet verbieden, maar wil hij juist dat mensen de Koran lezen om het gevaar ervan beter te begrijpen.

En dat is meteen de reden waarom Koops nooit fractievoorzitter van de PVV in Bunschoten zal worden. Als Koops in die functie zou belanden, kan Wilders er nooit zeker van zijn dat Koops de ideeën van Wilders 100% uitvoert. Koops zal andere nuances maken, andere argumenten gebruiken en soms zelfs afwijken van de landelijke lijn. Dat is voor de PVV een onbegaanbare weg. Kamerleden van de PVV krijgen al weinig ruimte om een eigen profiel op te bouwen, maar de kans dat lokale afdelingen een eigen profiel ontwikkelen is nog veel groter. Voor Wilders is daar echter nog minder tegen te doen.

De PVV wil alleen dat mensen op Wilders stemmen, niet dat er een echte beweging ontstaat. Tegenstanders zullen daar blij mee zijn, maar PVV-sympathisanten in veel gemeenten hebben bij de gemeenteraadsverkiezingen van volgend jaar simpelweg niets te kiezen. Niet iedere gemeente heeft immers al een PVV-kloon.

PVV-stemmers
Uit mijn eigen onderzoek blijkt dat PVV-stemmers hopen dat andere partijen standpunten van Wilders zullen kopiëren. Zij zien dat veel ideeën van Wilders niet worden uitgevoerd, maar denken dat andere partijen weldegelijk opschuiven in de richting van Wilders. Zo kwam er sinds de LPF veel meer kritiek van vrijwel alle partijen op de multiculturele samenleving en tegenwoordig is er vanuit verschillende partijen ook meer kritiek op Europa. De PVV is niet meer de enige partij die zich zorgen maakt over de Europese Unie.

Ook politicologen komen vaak met de stelling dat politieke partijen op populisten reageren door hun standpunten over te nemen. Vorige week promoveerde Matthijs Rooduijn aan de Universiteit van Amsterdam op deze kwestie: is er in de politiek sprake van een ‘populistische tijdsgeest’? In hoeverre zijn partijen, media en burgers meer of minder populistisch geworden door de opkomst van het populisme in West-Europa? Rooduijn vergelijkt het populisme is vijf landen: Nederland, Duitsland, Groot-Brittannië, Frankrijk en Italië in de periode van 1988 tot 2008.

Populisme-spiraal
Als partijen het populisme massaal omarmen, zou er sprake zijn van een populisme-spiraal: populisten komen met de populistische boodschap dat de corrupte politieke elite niet omkijkt naar de belangen van gewone burgers. Dit is voor burgers een aantrekkelijke boodschap en daardoor is het ook aantrekkelijk voor concurrerende partijen om deze boodschap eveneens te gaan verspreiden. Burgers komen zo via de politiek en de media steeds vaker met populisme in aanraking en zullen ook populistischer gaan denken. Volgens Rooduijn bestaat deze spiraal niet.

Het onderzoek van Rooduijn laat zien dat verkiezingsprogramma’s van politieke partijen de laatste jaren niet populistischer zijn geworden, al waren er in deze periode wel successen voor populistische partijen. Tijdens deze periode komen steeds meer populistische argumenten voor op opiniepagina’s van kranten, maar deze toename is beperkt. Tenslotte laat Rooduijn zien dat het stemmen op populisten samengaat met politieke onvrede. Dit maakt het waarschijnlijk dat de opkomst van populisten de politieke onvrede onder burgers heeft doen toenemen.

Imitatie met andere argumenten
Volgens Rooduijn is er al met al geen sprake van een populistische tijdsgeest. Rooduijn stelt dat er twee ‘correctiemechanismen’ zijn die ervoor zorgen dat er geen sprake is van een populisme-spiraal: andere partijen werden niet populistischer: zij nemen populistisch taalgebruik niet over en spreken niet over elites die het volk uit het oog zijn verloren. Daarnaast matigen populisten hun populistische boodschap als ze verkiezingen winnen. Het populisme neemt dan bij de populisten zelf af, waarschijnlijk in de hoop dat dit de kans op meeregeren doet stijgen.

De conclusie moet zijn dat partijen als de PVV de argumenten in het publieke debat niet veranderen. Er wordt, zoals Rooduijn laat zien, niet vaker dan vroeger geroepen dat de politiek het perspectief van de burger negeert. Maar dat laat de mogelijkheid open dat PVV-stemmers gelijk hebben dat andere partijen weldegelijk PVV-standpunten overnemen. Die partijen doen dat alleen nooit met dezelfde bewoordingen en argumenten als de PVV. Anderen brengen deze standpunten zakelijker en zullen nooit toegeven dat ze zich door de PVV hebben laten inspireren.

Zo bezien heeft de PVV weliswaar geen populistische tijdsgeest ingeluid, maar dat maakt haar invloed niet minder groot.

De PVV-aanhang kan ons veel leren over de aanhang van 50Plus. Wat zijn de belangrijkste kenmerken van PVV-stemmers? Ze hebben geen stabiele politieke voorkeuren, stemmen de ene keer PVV en blijven de volgende keer thuis en geven in peilingen vaak geen goed antwoord op de vraag wat ze werkelijk gaan stemmen. Soms lijkt de PVV-aanhang daardoor groter, maar soms ook kleiner dan die daadwerkelijk is. Ook bij 50Plus kennen we de werkelijke omvang van de aanhang niet.

Perfecte oplossing
Waarom stemmen burgers PVV? Ze steunen de PVV omdat ze klachten hebben over de politiek, normen en waarden en de multiculturele samenleving. Ze hebben het idee dat er grote problemen zijn en dat de politiek deze niet kan of wil oplossen. Geert Wilders biedt hen de perfecte oplossing: door op Wilders te stemmen worden andere partijen gedwongen de eigen standpunten te heroverwegen en wellicht van mening te veranderen. De PVV hoeft niet aan de macht te komen om de politiek te veranderen. De dreiging dat de PVV stemmen wint is voldoende.

Zie hier de reden waarom 50Plus zo goed scoort in de peilingen. Zijn de ouderen in Nederland zo enorm ontevreden? Nee, maar ze hebben net als PVV-stemmers wel specifieke klachten en denken dat de bestaande partijen daar niets aan doen. Dat verandert alleen door die partijen onder druk te zetten. Hoe doe je dat? Door de suggestie te wekken dat als er vandaag verkiezingen zouden zijn 50Plus een enorme zetelwinst zou boeken. Het gaat er niet zozeer om of dat echt gaat gebeuren, het gaat erom dat het daarop lijkt.

Niet overtuigd
Zijn deze burgers overtuigd van Henk Krol en de zijnen? We kunnen er ernstig aan twijfelen. Waarschijnlijk hebben ze evenveel twijfels bij het 50Plus-programma als de kiezers van Wilders bij het PVV-programma, of kennen ze net als de kiezers van Wilders het eigen programma nauwelijks. Er is ook geen reden om aan te nemen dat deze kiezers structureel op 50Plus blijven stemmen. Ze zullen dat alleen tijdelijk doen om hun ongenoegen aan te geven. Schandalen bij 50Plus deren hen niet, net zoals PVV-schandalen burgers er niet van weerhouden PVV te stemmen.

De les van de peilingen van nu is dat de ze publieke opinie niet representeren, maar construeren. Als burgers massaal zeggen dat ze 50Plus gaan stemmen betekent dat niet dat ze echt in de partij van Krol geloven. Ze geven vooral voeding aan speculatie hoe de volgende verkiezingen zullen verlopen. Dat is in hun belang, want als andere partijen maar voldoende zenuwachtig worden, gaan ze vanzelf toegeven aan allerlei wensen van ouderen. Of die eisen terecht zijn, is een hele andere kwestie. Want ook op dat punt lijkt de PVV op 50Plus.

Het nieuwe kabinet bezuinigt flink en dus ligt het voor de hand dat burgers zeggen dat ze geen PvdA of VVD meer stemmen. Dit zegt weinig over hun stem bij de verkiezingen in 2017, maar voor nu geeft het wel een beeld van hoe ze denken. Dit geldt ook voor GroenLinks: de partij is duidelijk niet hersteld van de verpletterende nederlaag in september. Deze verklaringen liggen allemaal erg voor de hand. Wat is de meest voor de hand liggende verklaring dat de PVV zondag als eerste eindigde?

Niet significante verschillen
Wetenschappers zullen zeggen: de PVV eindigt helemaal niet als eerste, want het verschil met de PvdA en VVD is dermate klein dat het verschil niet significant zal zijn. Of in gewone mensentaal: het is toeval dat de PVV de eerste is, het is waarschijnlijker dat de PvdA, VVD en PVV gelijk scoren. Hoewel deze verklaring klopt, blijft het onduidelijk waarom de PVV opeens weer in de kopgroep van politieke partijen staat, terwijl Wilders drie maanden geleden nog werd afgeschreven.

Waarom stemmen burgers op Geert Wilders? Dat doen ze om kwesties op de agenda te plaatsen. Er zijn weliswaar Wilders-stemmers die echt overtuigd zijn van de oplossingen van de PVV, maar deze vormen een minderheid. De meerderheid ziet veel nadelen, maar de partij weet hen op één punt positief te stemmen: de PVV maakt zich kwaad over allerlei kwesties die in de samenleving spelen en geeft daar aandacht aan. Andere partijen doen dat niet, of niet duidelijk genoeg.

Multiculturele samenleving
Het ligt niet voor de hand dat de tirade van de PVV over de afgetreden staatssecretaris Co Verdaas een enorm effect op de achterban heeft. Wie kende Co Verdaas? Ook is de kans niet groot dat het nieuwe geld voor Griekenland een verschil heeft gemaakt. Met Europa verloor Wilders de verkiezingen.

De verklaring voor de opmars van Wilders ligt natuurlijk in het thema waarvan velen in september nog dachten dat het verdwenen was: de multiculturele samenleving. In één week slaan drie jonge Marokkanen een grensrechter dood, wordt besloten dat illegale MBO-scholieren op stage mogen en komen uitgeprocedeerde asielzoekers die niet uitgezet lijken te worden in het nieuws. Al dit nieuws illustreert waar veel burgers zich nog steeds aan storen: immigratie die nooit stopt en integratie die maar niet wordt afgedwongen.

PVV-stemmers vinden het essentieel dat immigratie en integratie op de agenda blijven. In peilingen geven zij daarom graag steun aan Wilders omdat hij over al deze zaken stevige uitspraken doet. Zolang het beleid niet verandert, zullen ze dat – in ieder geval in de peilingen – nog lang blijven doen.

Deze partijen zijn onderling verschillend. Met name de SP wijkt erg af omdat deze als enige zich zowel op sociaal-culturele als sociaal-economische thema’s richt. Andere populisten richten zich vooral op het eerste. De SP wijkt ook af omdat de partij niet werkt met vijandsbeelden en geen vastomlijnde definitie hanteert wie er wel en niet tot het volk behoren. Andere populisten doen dit wel. De rest van deze presentatie gaat daarom over ‘rechtse populisten’ als de PVV, LPF en Trots op Nederland.

Tegenstanders diskwalificeren
In de praktijk is populisme vooral een manier om politieke tegenstanders naar beneden te halen en ze te diskwalificeren. Populisme impliceert dat een partij inhoudsloos en onrealistisch is. Bovendien zouden populisten inspelen op de onderbuik van burgers.

Populisten hebben uiteenlopende standpunten met elkaar gemeen. Ze zijn vaak voor directe vormen van democratie, ze houden zich bezig met immigratie, integratie en de islam, ze maken zich druk over de Nederlandse Antillen en profileren zich op veiligheid. Ook Europa heeft hun belangstelling. Ze zijn het tegenovergestelde van D66: de grootste criticasters van de Europese Unie.

Wilders vertelde in zijn campagnefilmpje bij de verkiezingen van 2012 allerlei zaken over hoe Europa volgens hem in elkaar zit. Mark Rutte tekent blanco cheques voor Griekenland, het immigratiebeleid wordt niet strenger omdat Brussel moeilijk doet, de rollator moet uit de ziektekostenverzekering omdat het geld naar Griekenland gaat, Europa bedreigt de pensioenen en Nederland is zonder Europa beter af.

Geen idee of het klopt
De vraag is of al deze stellingen waar zijn. Ik heb zelf geen idee. Mijn stelling is dat PVV-stemmers niet weten of dit allemaal klopt, precies zoals D66-ers zouden voorspellen. Maar volgens mij weten D66-ers het zelf ook niet. Brussel gaat over het gevoel van burgers, en niet over kennis. Die kennis ontbreekt bij ongeveer iedereen. Dat is logisch: er is te veel politiek, er zijn te veel politici, te veel belangen en te veel onderwerpen. We kunnen het niet bijhouden.

We kunnen de houdingen over Europa waarschijnlijk goed verklaren door naar het gevoel van mensen te kijken. PVV-ers leggen de nadruk op Nederland en Nederlandse belangen. Ze hebben relatief weinig ervaring in het buitenland en voelen daarom Brussel als ver weg. Bovendien zijn ze relatief vaak lager opgeleid, en van die burgers weten we dat ze politiek vaak onoverzichtelijk vinden. Dat geldt voor Europa in extreme mate.

D66: internationale geesten
Hoe anders is dat bij D66-ers. Zij leggen nadruk op Europese en internationale belangen, hebben vaak in het buitenland gestudeerd of hebben internationale contacten. Dat is allemaal heel positief voor ze en dus vinden ze Brussel ook goed: het is nabij. Bovendien hebben D66-ers vaak een hoge opleiding en begrijpen ze relatief veel van de politiek. Dat maakt dat ze denken dat ze de politiek goed kunnen beïnvloeden, zelfs Brussel. Of het echt zo is, is twijfelachtig, maar het voelt wel zo.

Andere thema’s laten hetzelfde zien: PVV-ers vinden dat harde straffen helpen omdat die straffen bij henzelf zouden helpen. D66-ers vinden dat taakstraffen helpen op basis van onderzoek waar behoorlijke vraagtekens bij te zetten zijn. Beide gaan af op wat hun intuïtie of hun gevoel hen ingeeft. PVV-ers hebben een ander gevoel over straf dan D66-ers.

Samenvattend gaat de politiek van nu niet over feiten en kennis maar over emotie en gevoel. Kennis is overgewaardeerd, met name door partijen als D66. Populisme zal altijd blijven bestaan want niet iedereen voelt hetzelfde. D66 verwoordt gevoelens en ervaringen van specifieke groepen burgers en populisten doen dat op precies dezelfde manier voor hun eigen achterban.

Trots op Nederland deed in 2010 mee aan de Tweede Kamerverkiezingen. Partijleider Rita Verdonk had ooit hoge ogen gegooid als kandidaat-lijsttrekker voor de VVD en had bij de start van Trots op Nederland goed gescoord. Maar er bleef uiteindelijk niets van haar aanhang over. In enkele gemeenten was er succes, maar landelijk bleef dat uit. Daarom fuseerde Trots op Nederland met de net opgerichte Onafhankelijke Burgerpartij van Hero Brinkman tot het Democratisch Politiek Keerpunt (DPK). Maar ook deze partij mislukte.

Deze week werd bekend dat Trots op Nederland toch zelfstandig doorgaat zonder Hero Brinkman. Dat is een hopeloze poging de partij nieuw leven in te blazen. Geen rechtse Nederlander zal ooit uit volle overtuiging op Trots op Nederland stemmen.

Genuanceerde PVV-varianten
EénNL, DPK en Trots op Nederland zijn allemaal genuanceerde varianten van de PVV. Ze hebben soortgelijke, maar gematigder standpunten op terreinen als immigratie, integratie, veiligheid en Europa. Ze formuleren deze verstandiger, genuanceerder of vriendelijker. Ze zien bijvoorbeeld de islam als een probleem, maar geloven wel dat moslims een gematigde variant van de islam kunnen aanhangen, waar Wilders dat onmogelijk acht. De vraag voor dit soort partijen is: kun je rechtse kiezers overreden op een partij te stemmen die deze nuance naar voren brengt?

De PVV-kiezer is gevoelig voor nuance. Twee jaar interviews met PVV-kiezers laten zien dat zij genuanceerd denken, juist over zaken als de islam en de multiculturele samenleving. Zij zeggen dat de voorstellen van Wilders te grof, ingrijpend en idioot zijn, en daarmee niet realiseerbaar. Deze kritiek zal gematigde partijen als Trots op Nederland als muziek in de oren klinken, want ze lijken een goed en realistisch alternatief te bieden. Maar het idee dat ze een gouden toekomst tegemoet gaan is onjuist: PVV-kiezers met kritiek zijn geen stemmers op Trots op Nederland.

Resultaat zien
Rechtse kiezers willen verandering. Zij willen harder beleid op het punt van immigratie, integratie, veiligheid en Europa. Ze kunnen kiezen voor de genuanceerde aanpak van Trots op Nederland en de onrealistische, idiote aanpak van de PVV. Ze zullen toch massaal de PVV opzoeken. Zij stemmen niet op gematigde partijen omdat zij weten dat Nederland een coalitieland is en dat verkiezingsprogramma’s nooit worden uitgevoerd. Hoe goed het verkiezingsprogramma van Trots op Nederland ook mag zijn, het maakt niets uit. Dat geldt ook voor het onuitvoerbare programma van Wilders.

In de ogen van rechtse kiezers kun je verandering niet bereiken met realisme en compromissen, maar met harde standpunten, confrontatie en lawaai. Je moet door harde uitspraken andere partijen dwingen hun standpunten te heroverwegen. Die partijen zullen nooit de PVV kopiëren, want Wilders is een idioot. Maar ze zullen wel opschuiven in de richting van meer realistisch rechts beleid, een soort Trots op Nederland dus. Rechtse burgers stemmen PVV, want als Wilders aan invloed wint komt er beleid zoals Trots op Nederland dat voorstaat. Trots op Nederland is daar niet voor nodig.

Blijkbaar is deze logica nog niet bij iedereen doorgedrongen. Ook bij Geert Wilders is duidelijk dat hij geen fascist is, maar toch verschijnt er een boek met de titel ‘Is Wilders een fascist?’ waarin het verband tussen Wilders en het fascisme wordt onderzocht.

Is Wilders een fascist?
Auteur Robin te Slaa maakte al tijdens de boekpresentatie duidelijk dat het antwoord op deze vraag negatief is. Te Slaa bekritiseert Rob Riemen die dezelfde vraag eerder instemmend beantwoordde en Wilders van een hedendaagse vorm van fascisme beschuldigt. Riemen nam nooit de moeite fascisme te definiëren en maakte de term zo vaag dat velen eronder zouden kunnen vallen. Te Slaa komt tot de conclusie dat Wilders hooguit op kleine onderdelen fascistisch genoemd kan worden, maar dat hij over de hele linie niet op fascisten lijkt.

Hoewel PVV-stemmers wellicht instemmend zullen reageren op deze conclusie, blijft de vraag waarom een dergelijk boek geschreven wordt. Te Slaa – die eerder schreef over de geschiedenis van de NSB – wist vanaf het begin van dit boek al wat de conclusie zou zijn. Bij de boekpresentatie vroeg ik daarom aan Te Slaa waarom hij deze vraag eigenlijk stelt als het antwoord al bekend is. Te Slaa meldde dat in het publieke debat nu eenmaal vaak wordt beweerd dat Wilders een fascist is.

Onbevredigend antwoord
Dat is een onbevredigend antwoord. Wetenschappers kunnen er niet aan beginnen onderzoek te doen naar zaken die her en der de publieke ruimte in worden geslingerd. Welke uitspraken van welke persoon zouden dan als eerste onderzocht moeten worden? Te Slaa laat met kennis van zaken zien dat de fascisme-beschuldiging aan het adres van Wilders kant nog wal raakt. De vraag is daarmee waarom er toch een boek over moet komen, want andere onzinnige beschuldigingen (Rutte is een fascist) verdienen ook geen boek.

Het is goed dat de onzinnige fascisme-beschuldiging aan het adres van Wilders wordt tegengesproken, maar deze exercitie is ook zinloos omdat het hier helemaal niet om een historische vergelijking gaat, zoals Te Slaa doet voorkomen. De beschuldiging van fascisme is precies wat Rob Riemen doet: een niet onderbouwde beschuldiging uiten die alleen als doel heeft de PVV te diskwalificeren. Historische argumenten spelen daarbij helemaal geen rol. Het gaat erom nogmaals duidelijk te maken hoe moreel verheven PVV-tegenstanders zijn.

Die kruistocht zal niet gestopt worden nu Te Slaa heeft laten zien dat Wilders geen fascist is. Dat is jammer, want deze beschuldiging leidt er slechts toe dat PVV-stemmers leren dat hun zorgen niet serieus worden genomen en dat ze voorlopig dus nog een tijdje op Wilders moeten blijven stemmen. Ook zij weten allang dat associaties van Wilders met de Tweede Wereldoorlog nergens op slaan.